بسم الله الرّحمن الرّحیم

وصلی الله علی محمّد وآله الطاهرین ولعنه الله علی اعدایهم اجمعین

********

چاقی و لاغری؛ اندیشه ای نو (2)

دکتر مجتبی کرباسی

قبل از شروع مطالعه پیشنهاد می کنم این مقالات را نیز بخوانید:

چرا رژیم های لاغری شکست می خورند؟

چاقی و لاغری؛ اندیشه ای نو (1)

***************

کاهش وزن پایدار، همراه با سلامتی، مسأله این است.

بیشتر رژیم های غذایی لاغری رایج متاسفانه نادرست و آسیب رسان است. چرا؟ چون عمده تمرکز این رژیم ها بر کاهش وزن است نه سلامت فرد. روش کاهش وزن این رژیم های مضر نوعا بر اساس نظریه کالری است. بنابراین محور اصلی بر کم خوردن از یک سو و ورزش از سوی دیگر است. این رژیم ها را باید رژیم های مبتنی بر کمیت غذا دانست که به کیفیت آن توجهی ندارند. نتیجه این رژیم ها ضعیف شدن قوای حیاتی بدن و کمبود مواد مغذی است. برگشت وزن در این روش ها بسیار شایع است چون نمی توانند الگویی پایدار و عملی از سبک زندگی و سبک تغذیه سالم را ارائه دهند. توجه کنیم هر روشی که درعمل باعث کاهش وزن شود لزوما روش درست و مبتنی بر اصول سلامت نیست. 

 گول نخوریم !

اثرات منفی سبک تغذیه و سبک زندگی اشتباه و ناسالم ، در بستر زمان خودشان رانشان می دهند و بسته به سن و سطح انرژی حیاتی فرد، زمان و شکل بروزش متفاوت است. خیلی ها در سنین جوانی سبک زندگی اشتباه و ناسالمی دارند اما هنوز عوارض بروز نکرده است چون مقاومت بدن و انرژی حیاتی بالایی دارند. اما عوارضی که در میانسالی شروع و در سالمندی بیشتر می شود ، در واقع تجمع آسیب های سالیان سال سبک زندگی غلط است. سلامت ظاهری افراد با سبک زندگی غلط شما را به اشتباه نیندازد. بیماری های مزمن از جمله بیماری های متابولیکی یک دوره پنهان و نهفته دارند .

کودکانمان را دریابیم !

یک باور نادرست و اشتباه در بسیاری از ما وجود دارد که فکر می کنیم لزومی ندارد قواعد تغذیه سالم را برای کودکانمان اجرا کنیم ، چون آنها هنوز بچه اند و فعلا سالمند و دلیلی ندارد مثل آدم های بیمار رژیم و محدودیت غذایی داشته باشند! در واقع این فکر یعنی این که بگذاریم بچه هایمان بیمار شوند، بعد فکری کنیم ! باید گفت اولا بسیاری از کودکانمان بیمار شده اند و ما نمی دانیم! کودکی که چاق شده یا ریزه خواری می کند و ولع به شیرینی و تنقلات دارد و میل به فعالیت و حرکت ندارد بیمار متابولیکی است چه بخواهیم بپذیریم چه نه . ثانیا بیماری های مزمن متابولیک، از دوران کودکی و حتی تغذیه مادر در دوران جنینی ریشه و منشا می گیرند. رعایت سبک زندگی سالم برای مادران ما ، قبل از بارداری و در دوران بارداری و برای کودکان ما از بدو تولد ضروری و لازم است. 

ایستگاه اول اختلال متابولیک؛  چاقی آشکار، چاقی پنهان

 چاقی ، یعنی انبار شدن و رسوب بیش از حد طبیعی چربی در بدن، اولین مرحله و زنگ خطر شروع روند سندروم متابولیک و دیابت در بدن است. همه دیابتی های نوع دو، در بدنشان مدتها قبل از بالارفتن قند خون و بروز عوارض، پدیده انباشت زیاد و نابجای چربی را کم و زیاد داشته اند. چاقی ،ایستگاه اول دیابت است، مخصوصا چاقی شکمی . پس همه چاق ها در جاده دیابت پیش می روند و به عبارتی می شود گفت: چاقی، دیابت پنهان است.

اما نگاه ما به چاقی نباید ظاهری باشد. مردم عادی، افرادی را چاق می دانند که در ظاهر چاق باشند. یعنی مثلا شکم و پهلوی برآمده یا بالاتنه و پایین تنه چاق داشته باشند. اما نکته بسیار مهم این است که گروهی قابل توجه از بیماران متابولیکی ، در ظاهر چاق به نظر نمی رسند. در واقع اینها انباشت بافت چربی دارند اما در مقادیر کمتر و در داخل بدن و پنهان از دید ظاهری. برخی افراد در حد یکی دو کیلوگرم چاق اند اما همین چاقی در داخل بدن و در جاهای خطرناک است. این پدیده را برخی چاقی پنهان گفته اند. یعنی کسانی که از بیرون لاغر اما از درون چاق اند ! ( در پزشکی این حالت را به اختصار TOFI می گویند ). (thin-outside-fat-inside)

شما حتما کسانی را دیده اید که در ظاهر لاغراندام اند اما به کبد چرب ، چربی خون بالا و نهایتا دیابت نوع ۲ دچار شده اند یا به عوارض اختلال متابولیک گرفتار شده اند مثل سکته قلبی و مغزی. اما پزشک تیزبین چطور می تواند چاقی پنهان و اختلال قند و انسولین را در یک فرد به ظاهر لاغر تشخیص بدهد ؟ این را در مطالب بعدی خواهید آموخت . 

چاقیِ چربی و چاقیِ عضلانی 

در نگاه عامیانه ممکن است به هر آدم درشت هیکل و با بدن توپر، چاق گفته شود. اما در نگاه علمی و پزشکی ، افراد درشت هیکل به دو دلیل ممکن است چاق به نظر برسند که در بررسی و درمان سندروم متابولیک باید از هم تفکیک شوند: ۱ - چاقی از نوع عضلانی (بدن به واسطه عضلات ، برجسته و درشت شده). به اصطلاح طب ایرانی ، اینها مزاج گرم و تر دارند و اساسا به صرف این مساله، اینها بیمار چاق محسوب نمی شوند. ۲ - چاقی از نوع چربی (بدن به واسطه انباشت و تجمع چربی اضافی درشت و فربه شده). اینها به اصطلاح طب ایرانی ، دچار غلبه مزاج سردی و تری شده اند و این نوع است که شروع روند سندروم متابولیک ودیابت است.

یکی از اشکالات شاخص توده بدنی یا BMI که زیاد استفاده می شود اینست که نمی تواند این دو نوع فربهی را از هم تشخیص بدهد. فربهی و درشتی عضلانی، بیماری چاقی محسوب نمی‌شود و لزومی ندارد چنین افرادی را وارد برنامه های لاغری کنیم .البته گاهی یک فرد درشت هیکل عضلانی، تجمع چربی هم پیدا می کند که باید مثل هر بیمار چاق درمان شود. نکته دیگر اینکه کسی که شکم چاق و برجسته دارد ، چاقی اش از نوع دوم یعنی چاقی از نوع انباشت چربی است . به هرحال آنچه که در تعریف ما از نگاه پزشکی بیماری چاقی محسوب می‌شود افزایش غیرطبیعی و نابجای بافت چربی در بدن است، نه هر فربهی و درشت هیکل بودن. 

 نواحی انباشت چربی در جریان اختلال متابولیک و چاقی

1 . تجمع چربی در نواحی از بدن که به طور طبیعی بافت چربی هست : ☆ چاقی زیر جلدی انباشت و رسوب چربی در بافت چربی زیر جلدی . عمدتا در ناحیه شکم،پهلو، باسن و ران ها و یا بازوها و سینه. ☆ چاقی احشایی یا مرکزی انباشت و رسوب چربی در بافت چربی عمق شکم یا سینه یعنی تجمع چربی اطراف قلب ، کبد و روده ها...

2. تجمع چربی در جاهایی که به طور طبیعی چربی نیست: یعنی در لابلای بافت عضوهای داخلی بدن مثل کبد ( کبد چرب) ، لوزالمعده (لوزالمعده چرب)، کلیه، عضلات و ... انباشت چربی در نواحی داخلی و احشایی خطرناک تر از زیر پوست ، و در بافت اعضای داخلی و نواحی که به طور معمول چربی نیست ، از آن هم خطرناک تر است.

"شاخص توده بدنی" یا BMI

شاخص توده بدنی یک معیار ساده است برای ارزیابی کلی این مساله که درشتی هیکل و وزن شما تا چه حد با قدتان تناسب دارد و آیا شما دارای تناسب اندام هستید یا به نسبت قدتان، دچار اضافه وزن و چاقی یا برعکس آن ، کمبود وزن هستید ؟ شاخص توده بدنی یک معیار نسبتا قدیمی برای محاسبه چاقی است که البته امروز به خاطر اشکالاتی که دارد معیاری دقیق محسوب نمی شود.

فرمول محاسبه شاخص توده بدنی ساده است: یک کسری را محاسبه کنید که صورتش وزن خودتان ( برحسب کیلوگرم) باشد ومخرج آن، قدتان (بر حسب متر) به توان دو باشد. عدد حاصل از تقسیم صورت به مخرج ، شاخص توده بدنی شماست. BMI =W(Kg)/H(m)2 مقادیر طبیعی که نشان دهنده تناسب اندام است ، بین ۱۸ تا ۲۴ است. کمتر از ۱۸ یعنی لاغراندامی و بالاتر از ۲۴ یعنی اضافه وزن و درشت اندامی. البته برای به دست آوردن نتایج و تحلیل درست آن، علاوه بر قد و وزن، دانستن فاکتورهایی همچون سن، و جنسیت شما اهمیت دارد که مقادیر استاندارد، در جدول هایی تنظیم شده است.

اشکالی که به این شاخص وارد است یکی این است که این شاخص نمی تواند بین چاقی ناشی از تجمع چربی و درشتی عضلانی بدن تفکیک بدهد و در افراد ورزشکار و عضلانی هم بالا نشان می دهد که نشان دهنده توده عضلانی است نه چربی اضافی بدن. همچنین این شاخص ، نمی تواند الگوی توزیع چربی اضافی را نشان بدهد.یعنی نشان دهد فرد چاقی بالاتنه ای دارد یا شکم و پهلو یا پایین تنه ای. اما بهرحال BMI یکی از ارزیابی هایی است که در بررسی عدم تناسب و اضافه وزن مورد استفاده قرار می گیرد.

وزن کشی ساده و محاسبه BMI معیار دقیقی برای ارزیابی چربی اضافی بدن و بیماری چاقی و سندروم متابولیک نیست. تحقیقات نشان داد ۲۲ درصد از مردان و ۸ درصد از زنانی که وزن طبیعی داشتند ، در اسکن بدن ،چربی احشایی انباشته داشتند و در واقع دچار بیماری چاقی پنهان بودند ! 

برخی روش‌های بهتر ارزیابی چاقی که نسبت به BMI (شاخص توده بدنی) دقیقتر و کارآمدتر است : ● اندازه‌گیری دور مچ دست ● اندازه‌گیری دور کمر ، دور باسن و دور سینه ●روش های تصویربرداری مثل سونوگرافی، ام آر آی ، سی تی اسکن و دستگاه های آنالیزر و اسکن بدن (دقیق ترین روش ها)

زنگ خطرهای شروع روند بیماری متابولیک و دیابت در بدن ما

 هم برای درمانگران و هم بیماران خیلی مهم است که علائم اختلال هورمونی و سوخت و ساز و شروع روند دیابت را به خوبی بشناسند. بسیاری از این علائم علائم مبهم و غیر اختصاصی هستند و ممکن است علت‌های مختلف دیگری هم داشته باشند. اما باید بدانیم که با دیدن هر یک از این علائم باید حتماً به دیابت پنهان فکر کنیم هر چند که فرد در ظاهر آنچنان چاق به نظر نرسد یا قند خون و چربی خون بالایی نداشته باشد:

● بی‌حالی و احساس کمبود انرژی و نشاط

● خستگی زودرس

● میل کم به فعالیت

● میل به خواب در روز

●سردی بدن به ویژه دست‌ها و پاها

● احساس کرختی گزگز و مورمور در پاها

●گرفتگی مکرر ماهیچه ها

●درد مفاصل و درد اندام

●زود به زود گرسنه شدن

●دیر سیر شدن

● میل زیاد به خوردن و میل زیاد به شیرینی جات

●خشکی دهان و تشنگی زیاد و زود به زود

●تولید زیاد ادرار و تکرر ادرار

●کاهش میل و توانایی جنسی

●ریزش مو

●جوش، لک ، تیرگی پوست و پیری زودرس پوست

●در خانم‌ها اختلال قاعدگی و رویش موهای زائد و ناباروری یا سقط مکرر 

 مهمترین آزمایش‌های تشخیص طبی و پایش بیمار مبتلا به چاقی و سندروم متابولیک

 هرچند در تشخیص چاقی و سندروم متابولیک، علائم بالینی و معیارهای سنجش چربی و آنالیز بدن اساسی و مهم هستند ، مجموعه ای از آزمایش‌های پاراکلینیکی هم هستند که تشخیص دهنده اختلال قند و چربی و عوارض مختلف سندروم متابولیک اند که البته تحلیل و تفسیر دقیق آنها حتما باید توسط پزشک صورت بگیرد . عمده این آزمایشات از این قرار است:

● شمارش سلول های خون و ارزیابی شاخص های کم خونی CBC

● ارزیابی شاخص‌های التهابی بدن ESR & CRP

● قند خون ناشتا FBS ● هموگلوبین گلیکوزیله (شاخص قند خون متوسط سه ماهه اخیر) HbA1c

● سطح انسولین ناشتا در خون Fasting Insulin level

● محاسبه مقاومت به انسولین Homa-IR

● سطح آنزیم های کبدی ALT & AST

● سطح نیتروژن اوره خون و کراتینین Bun & Cr

●سطح اسید اوریک خون Uric Acid

●سطح چربی تری گلیسرید خون TG

●سطح چربی کلسترول با دانسیته بالا HDL Chol.

●سطح ویتامین دی Vit. D3 ..... و برخی آزمایش‌های تخصصی دیگر در صورت نیاز

با داشتن ارث چاقی و دیابت، ما محکوم به چاقی و دیابت هستیم؟

بر اساس دانش ژنتیک مجموعه ای از صفات و ویژگی ها و استعدادهای مختلف از طریق وراثت و ژن ها از سوی پدر و مادر به ما می رسد. از جمله استعداد و زمینه برخی بیماری ها مثل چاقی و دیابت . اما بیش چند دهه است که دانش جدیدی توجه بسیاری از محققین علم سلامت و پزشکی را به خود جلب کرده است : دانش اپی ژنتیک .

اپی ژنتیک به طور ساده می گوید : سبک زندگی شما بر روی بیان ژن ها (فعال شدن ژن ها) و یا عدم بیان ژن ها (خاموش شدن و غیر فعال شدن ژن ها) تاثیر دارد ! این دانش ، علم ژنتیک را متحول کرد و تصور جبری که از ارث و ژنتیک در ذهن ها بود را به هم ریخت. دانش اپی ژنتیک نشان داد که ما در برابر ژن هایی که از پدر و مادر یا اجداد خود به ارث برده ایم ، اسیر و دست بسته و ناچار نیستیم .و می توانیم با تغییرات مثبت و اصلاحی در روش زندگی، حتی با وجود داشتن ارث یک بیماری ، به آن مبتلا نشویم.

متاسفانه هنوز هم در بسیاری افراد این فکر اشتباه وجود دارد که به وراثت نگاه جبری دارند و با این نگاه می خواهند سبک غلط زندگی خود را توجیه و از خود سلب مسئولیت کنند! وقتی می پرسیم چرا در این سن کم چاق شده اید و یا دیابت دارید، می گویند: ارث پدر و مادر است ! گاهی یک باور غلط ، عامل بیماری و مرگ زودرس است ! 

"چاقی و دیابت" و مشکل "کمبود مواد مغذی" در بدن

یکی از مشکلات مهم در جریان اختلال متابولیک یعنی چاقی و مجموعه عوارض مرتبط با آن از جمله دیابت ، مساله "کمبود مواد" در بدن است. معمولا چاقی همراه است با اختلال هضم و اختلال جذب مواد غذایی. هرچند تغذیه خیلی از این بیماران ضعیف است و کیفیت خوبی نداشته و ندارد ولی وضعیت گوارش بیماران چاق و دیابتی به گونه ای است که حتی اگر غذای خوب و با کیفیت هم بخورند ، چون هضم و جذب و بطور کلی معده و روده و کبد خوبی ندارند، مواد لازم و کافی در اختیار بدن قرار نمی گیرد. به همین دلیل باید همراه با برنامه کیفی غذایی ، حتما مشکلات معده و روده و کبد و بطور کلی سیستم گوارش در اینها اصلاح شود.

این اشتباه است که بدون این کار، فقط با تجویز مکمل ها بخواهیم کمبود موادی چون آهن ، روی ، منیزیوم و.... را در اینها جبران کنیم. درمان دیابت و چاقی بدون تامین مواد لازم و ریز مغذی ها کامل و موفق نخواهد بود اما این مواد باید با غذای سالم و مکمل های طبیعی از یک طرف و اصلاح هضم و جذب مواد از طرف دیگر صورت بگیرد.